Home > Ex cathedra

Ex cathedra

Tentoonstelling

De collectie collegedictaten van de Universiteitsbibliotheek van de K.U.Leuven omvat momenteel 145 banden. Het is één van de belangrijkste handschriftencollecties van de Universiteitsbibliotheek en een zeer belangrijke bron voor diverse aspecten van de geschiedenis van de Leuvense universiteit, van Leuven en Brabant en van de ontwikkeling van de wetenschappen in de Zuidelijke Nederlanden.

De Leuvense collectie is uniek binnen Vlaanderen en heeft talrijke stormen doorstaan, wat haar waarde onschatbaar maakt. Bij de bibliotheekbranden van 1914 en 1940 werd de Leuvense Universiteitsbibliotheek in de as gelegd. Dankzij legaten, schenkingen, aankoop, ruil en herstelbetalingen werd tot tweemaal toe een nieuwe collectie opgebouwd. Na deze dubbele vernieling heeft de Universiteitsbibliotheek zich in haar acquisitiepolitiek onder meer tot doel gesteld haar eigen verleden zoveel mogelijk te reconstrueren door aankoop van oude drukken en handschriften die geproduceerd werden aan en rondom de Oude Leuvense Universiteit. Hierbinnen kadert ook de collectie collegedictaten. Bij de splitsing van de Universiteit in 1968 werden deze kostbare collecties verdeeld. Sedert de splitsing zetten de K.U.L. en de U.C.L. deze acquisitiepolitiek elk afzonderlijk verder.

De collectie collegedictaten geeft een zeer goed beeld van de curricula aan de Oude Leuvense Universiteit. Men kan de collegedictaten onderverdelen in verschillende groepen. Vooreerst zijn er de dictaatschriften van de Artesfaculteit. Dit is verreweg de grootste groep. Naast zo’n veertigtal banden, die niet aan een specifieke instelling verbonden kunnen worden, zijn er collegedictaten bewaard van de vier pedagogieën waar het Artes-curriculum, de voorbereidende opleiding voor de hogere universitaire opleidingen, gedoceerd werd. Binnen deze groepen is het belangrijk een onderscheid te maken tussen de zeventiende- en de achttiende-eeuwse dictaten. De dictaten uit de zeventiende eeuw zijn zeer middeleeuws-Aristotelisch van inhoud: Physica, Metaphysica en Logica zijn de best vertegenwoordigde disciplines. In de achttiende eeuw worden deze disciplines ook nog gedoceerd, maar de inhoud is sterk gewijzigd onder invloed van de evoluties in de wetenschappelijke kennis. Een cursus Physica bevat niet meer de ‘libri de anima’, maar staat stil bij bewegingsleer, hydrostatica en elektriciteit. Naast deze dictaatschriften van de Artesfaculteit bevat de Leuvense collectie ook manuscripten van de hogere faculteiten Rechten en Geneeskunde.

De dictaatschriften zijn belangrijk voor de onderwijsgeschiedenis, maar hun waarde is veel ruimer. Door hun enorme iconografische rijkdom, bevatten ze een schat aan informatie over de geschiedenis van de universiteit, het mens- en wereldbeeld en de historische stedelijke geografie. Het iconografische materiaal is zo divers dat elk ‘type’ afbeelding eigenlijk een afzonderlijke studie waard is.

De gegraveerde afbeeldingen (titelpagina’s, moraliserende, religieuze, politieke en didactische prenten) werden op ruime schaal verspreid en eenzelfde afbeelding kon verschillende jaren herdrukt worden. Hoewel de drukkers geïdentificeerd zijn, is het nog steeds een raadsel hoe deze gravures concreet tot stand kwamen.

Origineler echter zijn de tekeningen door de studenten zélf gemaakt, zowel didactisch als onderhoudend. Op dat vlak zijn vooral de zeventiende-eeuwse dictaten toonaangevend. De toenmalige studenten maakten van hun cursus een waar meesterwerk met kalligrafie, sierinitialen, chronogrammen, wapenschilden en versierde colofons. Daarnaast wisselen de studenten de zware materie graag af met ‘luchtige’ tekeningen van landschappen, stadsgezichten, drinkgelagen, schermtaferelen, narren en dwergen, portretten. Vanaf de achttiende eeuw verandert dit geleidelijk. Het kalligrafische en illustratieve aspect wordt minder belangrijk, ten voordele van de wetenschappelijke gravures, die minder origineel, maar vanuit onderzoeksstandpunt heel interessant zijn. Zij illustreren onder meer hoe het onderwijs aansluiting zocht bij wetenschappelijke ontdekkingen en uitvindingen.

Tentoonstelling